O Atlas

Lembro ao detalle aquela sala de teitos altos do piso dos meus avós no Passeig San Joan de Barcelona. Eu gostaba de pasar horas alí, nas vacacións do Nadal ou do verao, garabateando papeis coas ceras que viñan de agasallo co leite Río. A yaya non mercaba outro leite que non fose galego. Enriba da mesa do escritorio un aparello de radio alemán que xa debera vivir a segunda guerra mundial, cando menos. Eu ficaba abraiado para os nomes das cidades europeas gravados no dial, urbes ás que seica un podía achegarse, virando o procurador de frecuencias. O ritual repetíase día a día. Cando o yayo tornaba de camiñar polo Paseo, sentaba no sofá canda min, botaba mao do atlas e adentrabámonos xuntos no misterioso mundo da Xeografía Física. O meu avó tiña unha intelixencia natural fóra do común e unha memoria prodixiosa. Mágoa non puidese ter estudado. Canteiro experto en facer chemineas que tiraban que nin diola, fixo uns cartiños xeitosos atrezzando os salóns dos chalets da burguesía barcelonesa. Sempre namorado da Cidade e do Progreso, cando se xubilou, o meu pai colleu medo pensando que o tempo de ocio podía minar o seu espírito hiperactivo. Para evitalo, agasallouno cun Atlas de Xeografía. E o yayo tiroulle proveito, vaia se o fixo. Sabía de memoria as dimensións dos lagos europeos, a altitude exacta dos grandes cumios da terra, dende o Kilimanjaro até o Everest, acumulaba datos estatísticos e demográficos do máis variopinto. Aquelas xornadas de realismo máxico pegaron en min o amor pola Xeografía. En Pontevedra, durante o curso escolar, saía do colexio Álvarez Limeses (quen colaborara na Geografía General del Reino de Galicia, de Carreras y Candi) e ficaba uns minutos sempre ollando o escaparate da libraría Litoral, onde se exponían varios atlas de diferentes editoriais. Pasados uns meses acadei que me mercasen o atlas de Sopena. Consérvoo como ouro en pano.

O yayo morreu en 2003 o mesmo día ca outro insigne inmigrante, subalterno e colonizado: o Copito de Nieve, o simio albino que trouxera un etólogo catalán da Guiné Ecuatorial para o zoolóxico de Barcelona. A faciana de Copito é o primeira lembranza que teño na miña vida, do medo que levei con tres anos cando aquel animal se puxo de pé. O enterro do avó tería sido moi diferente na aldea, pero aquí, na cidade dos prodixios, todo se leva a cabo a escala industrial. Naquel camposanto montesío barcelonés, un crego pasaba de funeral en funeral sen solución de continuidade. Para fornecer un aquel de humanidade, o abade preguntaba os achegados algún hobby do finado ou finada para poder incluír na homilía. Cando lle preguntou ao meu pai, este non dubidou en respostar: amaba a Xeografía.

O meu pai amaba tamén a Xeografía (xa che era o pai). Admiraba o ollar antropolóxico da paisaxe de Otero Pedrayo, gozaba cada vez que ïamos ao pazo de Trasalba, e me sinalaba fachendoso a Carta Xeométrica de Fontán. Pasados o anos o meu devezo xeográfico deu paso á paixón arqueolóxica. Tiven a enorme sorte de ser partícipe dun amplo grupo humano que centrou a súa investigación na Arqueoloxía da Paisaxe do noso país. Fidel herdeiro da ollada etnoarqueolóxica e interdisciplinar do Seminario de Estudos Galegos, este equipo pode presumir de guindar á sociedade galega un sobranceiro leigado: o primeiro Atlas arqueolóxico da paisaxe galega, editado por Xerais. Neste volume, a parroquia de Cereixa e o noso castro do San Lourenzo protagonizan un dos estudos de caso para ilustrar a apropiación simbólica da paisaxe en Galicia. Unha edición marabillosa que axuda a divulgar o noso patrimonio. O meu avó e o meu pai estarían orgullosos e botarían proveito deste novo atlas, un memorizando as dimensións do castro da súa infancia, e o outro procurando datos sobre vexetación e microclimas. Polo que a min respecta, xa teño o atlas co que soñaba de cativo.

Grazas a todos os compañeiros e compañeiras da Arqueoloxía da Paisaxe e, nomeadamente, a Felipe Criado, verdadeiro cartógrafo deste soño colectivo.

Atlas 2